Historia naszego Uniwersytetu rozpoczęła się na warszawskich Bielanach. To tutaj prof. Halina Szwarc – lekarka, gerontolożka i niezwykła społeczniczka – postanowiła stworzyć miejsce, w którym osoby starsze mogłyby nadal się uczyć, rozwijać zainteresowania, dbać o swoją aktywność i być częścią żywej społeczności.
Inspiracją był pierwszy na świecie Uniwersytet Trzeciego Wieku, założony w 1973 roku przez prof. Pierre’a Vellasa w Tuluzie. Zaledwie dwa lata później, 12 listopada 1975 roku, rozpoczęło działalność warszawskie Studium Trzeciego Wieku – pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku w Polsce i trzeci na świecie.
Placówka powstała przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego. Ówczesny dyrektor CMKP, prof. Bohdan Lewartowski, udostępnił Studium aulę wykładową i zapewnił mu wsparcie organizacyjne. Pierwszy wykład dla studentów-seniorów wygłosił wybitny historyk prof. Aleksander Gieysztor.
Tak rozpoczęła się historia, która trwa do dziś.
Prof. Halina Szwarc kierowała Uniwersytetem przez 25 lat. Zapraszała znakomitych wykładowców, tworzyła program zajęć, pozyskiwała słuchaczy i niestrudzenie popularyzowała ideę edukacji i aktywizacji osób starszych. Zgromadziła wokół siebie grono społeczników, których praca i zaangażowanie pomogły przekształcić ideę w rzeczywistość.
Pomysł szybko znalazł naśladowców. Kolejne Uniwersytety Trzeciego Wieku zaczęły powstawać we Wrocławiu, Opolu, Szczecinie, Poznaniu, Łodzi i Rzeszowie, a z czasem ruch UTW objął całą Polskę.
Sam warszawski UTW rozwijał się niezwykle dynamicznie. W 1980 roku miał już 500 słuchaczy, pięć lat później – 1000, a w kolejnych latach ich liczba sięgnęła 1200. Przybywało zajęć, kół zainteresowań, wydarzeń kulturalnych i artystycznych oraz inicjatyw związanych ze zdrowym stylem życia i profilaktyką. Uniwersytet stawał się nie tylko miejscem zdobywania wiedzy, ale także ważną przestrzenią spotkań i budowania więzi.
Po śmierci prof. Haliny Szwarc w 2002 roku jej dzieło kontynuowali następcy i kolejne pokolenia wolontariuszy. Uniwersytet dostosowywał swoją działalność do zmieniającego się świata i potrzeb seniorów. Do programu dołączały nowe formy aktywności, m.in. zajęcia komputerowe pomagające przeciwdziałać wykluczeniu cyfrowemu czy lektoraty języków obcych.
Pojawiały się również trudniejsze momenty. Wraz z rozwojem ruchu UTW i powstawaniem kolejnych uniwersytetów w Warszawie liczba naszych słuchaczy zaczęła spadać. Największym wyzwaniem okazała się jednak pandemia COVID-19, która wymusiła czasowe zawieszenie zajęć. Kiedy w marcu 2022 roku Uniwersytet wznowił działalność, powróciło zaledwie 209 słuchaczy.
UTW zaczął jednak szybko odbudowywać swoją społeczność. Już w roku akademickim 2023/24 liczył 321 słuchaczy, o ponad połowę więcej niż bezpośrednio po pandemii.
W 2025 roku Uniwersytet Trzeciego Wieku im. Haliny Szwarc obchodził 50-lecie działalności. Pół wieku po pierwszym wykładzie nadal ma swoją siedzibę przy Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego – w miejscu, w którym wszystko się zaczęło.
Przez te lata zmieniały się pokolenia słuchaczy, program, formy zajęć i otaczający nas świat. Niezmienna pozostała idea, która przyświecała prof. Halinie Szwarc: człowiek potrzebuje aktywności, kontaktu z innymi, nowych wyzwań i możliwości rozwoju na każdym etapie życia.
Dziś tę ideę realizujemy na wiele sposobów. Wykłady i seminaria sąsiadują w naszym programie z zajęciami ruchowymi i językowymi, działalnością artystyczną, klubami zainteresowań, wycieczkami i wspólnymi inicjatywami. Edukacja pozostaje bardzo ważną częścią Uniwersytetu, ale równie istotne są aktywizacja i integracja seniorów, rozwijanie zainteresowań, nawiązywanie nowych znajomości i budowanie społeczności.
Jesteśmy dumni, że właśnie tutaj, na warszawskich Bielanach, 12 listopada 1975 roku rozpoczęła się historia Uniwersytetów Trzeciego Wieku w Polsce. Z pionierskiej inicjatywy prof. Haliny Szwarc wyrósł ruch, który z czasem objął cały kraj.
Po 50 latach nie chcemy jednak tylko oglądać się za siebie. Dziś nasz Uniwersytet tworzy społeczność ponad 400 osób w wieku od 60 do 97 lat. Niemal 40 lat różnicy między najmłodszymi i najstarszymi słuchaczami oznacza, że już dziś spotykają się u nas różne pokolenia seniorów – z innymi doświadczeniami, zainteresowaniami, potrzebami i oczekiwaniami.
Najlepszym sposobem kontynuowania dzieła Haliny Szwarc jest więc nie tylko pielęgnowanie jego tradycji, ale także rozwijanie Uniwersytetu tak, aby odpowiadał na potrzeby tej różnorodnej społeczności i kolejnych pokoleń, które będą do niej dołączać.
Dlatego nasza historia nie kończy się na jubileuszu. Piszemy ją dalej – razem.
Od 50 lat tworzymy miejsce ludzi aktywnych
Kontynuujemy ideę prof. Haliny Szwarc, budując społeczność opartą na edukacji, aktywizacji intelektualnej, psychicznej i fizycznej oraz na wzajemnym szacunku.
Łączy nas pasja do nauki i aktywnego życia
Spotykamy się, uczymy, dyskutujemy i spędzamy razem czas — rozwijając pasje, przyjaźnie i aktywność społeczną.
Rozwijamy się razem ze zmieniającym się światem
Stawiamy na nowoczesną komunikację, edukację cyfrową, wzajemne wsparcie i rozwiązania ułatwiające aktywne uczestnictwo wszystkim członkom naszej społeczności.
Lekarka i naukowczyni. Gerontolożka wyprzedzająca swoją epokę. W czasie wojny – jedna z najmłodszych agentek polskiego wywiadu. Społeczniczka, która potrafiła przekuwać idee w konkretne działania. Prof. Halina Szwarc (1923–2002) przeżyła kilka życiorysów w jednym, a jednym z jej najważniejszych dzieł było stworzenie pierwszego w Polsce Uniwersytetu Trzeciego Wieku.
Dziś nasz Uniwersytet z dumą nosi jej imię.
Urodziła się 5 maja 1923 roku w Łodzi jako Halina Kłąb. Uczyła się w Gimnazjum Żeńskim Heleny Miklaszewskiej, grała na fortepianie i marzyła o studiach muzycznych. Plany te przerwała wojna.
Miała zaledwie 16 lat, kiedy zaangażowała się w działalność konspiracyjną. Była żołnierzem Służby Zwycięstwa Polski, następnie Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej. Wkrótce powierzono jej zadania wywiadowcze – została jedną z najmłodszych agentek polskiego wywiadu.
Jej raporty przyczyniły się m.in. do zbombardowania przez aliantów celów wojskowych w Hamburgu. Pracując później w berlińskim Archiwum Medycyny Wojskowej, zdobywała informacje o rozmieszczeniu niemieckich oddziałów na froncie wschodnim. Prowadziła również akcje dezinformacyjne i kolportowała na terenie Niemiec polską prasę podziemną.
W 1944 roku została aresztowana przez gestapo. Wielokrotnie przesłuchiwana i torturowana, została skazana na śmierć przez rozstrzelanie. Wyroku nie wykonano – zbliżający się front pozwolił jej ostatecznie odzyskać wolność.
Po wojnie przyszło jej zmierzyć się z kolejnymi przeciwnościami – tym razem z szykanami i represjami związanymi z jej przeszłością w Armii Krajowej. Nie zrezygnowała jednak z nauki. W 1948 roku ukończyła studia medyczne w Poznaniu i rozpoczęła pracę lekarską oraz naukową. Podczas wydarzeń poznańskich w 1956 roku opatrywała rannych.
Z czasem szczególne miejsce w jej zainteresowaniach naukowych zajęła gerontologia – nauka o procesach starzenia się i starości. W 1963 roku rozpoczęła pracę w Akademii Wychowania Fizycznego, gdzie pełniła również funkcję prorektora. W 1966 roku uzyskała tytuł profesora nauk medycznych w zakresie gerontologii.
W Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego zorganizowała Katedrę Gerontologii z Oddziałem Rehabilitacji Gerontologicznej. Jako lekarka i badaczka doskonale rozumiała, że o jakości życia w starszym wieku decyduje nie tylko zdrowie. Równie ważne są aktywność, rozwój intelektualny, zainteresowania i kontakty z innymi ludźmi.
To właśnie z tego przekonania narodziła się inicjatywa, która okazała się jednym z najtrwalszych elementów jej dziedzictwa.
Zainspirowana Uniwersytetem Trzeciego Wieku działającym w Tuluzie, prof. Halina Szwarc postanowiła przenieść tę ideę do Polski. Nie było to łatwe przedsięwzięcie, ale konsekwencja, energia i umiejętność skupiania wokół siebie ludzi sprawiły, że 12 listopada 1975 roku przy Centrum Medycznym Kształcenia Podyplomowego rozpoczął działalność pierwszy Uniwersytet Trzeciego Wieku w Polsce i trzeci na świecie.
Prof. Halina Szwarc kierowała nim przez 25 lat. Zapraszała wykładowców, tworzyła program, zdobywała sojuszników i przekonywała seniorów, że zakończenie pracy zawodowej nie oznacza końca aktywnego, ciekawego życia. Jednocześnie propagowała ideę UTW w całym kraju i wspierała powstawanie kolejnych uniwersytetów.
Dziś w Polsce działają ich setki. Nasz Uniwersytet – ten, od którego wszystko się zaczęło – nosi imię swojej założycielki.
Za swoją działalność prof. Halina Szwarc została uhonorowana licznymi odznaczeniami. W 2000 roku otrzymała Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. Zmarła 28 maja 2002 roku w Warszawie i została pochowana na Powązkach.
Jej niezwykły życiorys stał się inspiracją dla twórców spektaklu Teatru Telewizji „Doktor Halina” w reżyserii Marcina Wrony, z Joanną Kulig w roli głównej.
Pamięć o Profesor jest obecna również w przestrzeni publicznej. Na budynku CMKP znajduje się poświęcona jej tablica pamiątkowa, w Warszawie jej imię nosi rondo, a przed Muzeum Tradycji Niepodległościowych w rodzinnej Łodzi można usiąść obok jej rzeźby na pamiątkowej ławeczce. W 2015 roku, w 40. rocznicę powstania pierwszego polskiego UTW, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uczcił prof. Halinę Szwarc specjalną uchwałą. W 2026 roku jej postać została upamiętniona także w miejscu szczególnie związanym z jej działalnością. Na ścianie Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego odsłonięto mural, na którym portret prof. Haliny Szwarc znalazł się obok prof. Marcina Kacprzaka i prof. Walentego Hartwiga, wybitnych postaci związanych z CMKP.
Dla nas najważniejszym pomnikiem jej działalności pozostaje jednak żywy, rozwijający się Uniwersytet Trzeciego Wieku im. Haliny Szwarc.
Krystyna Bielowska była związana z naszym UTW od 1999 roku aż do śmierci w 2022 roku. Zachęcona przez prof. Halinę Szwarc, założyła i przez wiele lat prowadziła Zespół Literacki. Była autorką licznych publikacji, a ze szczególną pasją zgłębiała historię życia prof. Haliny Szwarc i zapoczątkowaną przez nią ideę uniwersytetów trzeciego wieku. Sama aktywnie tę ideę propagowała – prowadziła prelekcje i wykłady, a także pomagała w tworzeniu uniwersytetów trzeciego wieku w Łodzi i Poznaniu.
Irena Moskal przez 18 lat, w latach 2005–2023, pełniła funkcję prezesa naszego UTW, a dziś jest jego Honorową Prezeską. Szczególne miejsce w jej działalności zajmowało upamiętnianie prof. Haliny Szwarc i jej dorobku. Z jej inicjatywy imię Profesor otrzymało rondo na Bielanach, a na budynku CMKP odsłonięto poświęconą jej tablicę pamiątkową. To również Irena Moskal była pomysłodawczynią muralu przedstawiającego wybitne postaci związane z CMKP, wśród których znalazła się prof. Halina Szwarc. Jej 18-letnia prezesura stanowi ważny rozdział w historii naszego Uniwersytetu.
Liliana Stanowska jest związana z naszym UTW od 1996 roku. W 1999 roku prof. Halina Szwarc powierzyła jej organizację wykładów – od początku stanowiących najważniejszy filar działalności Uniwersytetu. Przez ponad 25 lat Liliana Stanowska konsekwentnie dbała o ich wysoki poziom, zapraszając wybitnych przedstawicieli nauki, kultury i życia publicznego oraz podejmując różnorodną tematykę. Robi to do dziś, kontynuując ideę i standard wyznaczony przez prof. Halinę Szwarc.
Ewa Mańkowska jest związana z naszym UTW od blisko 20 lat. Przez wiele lat działała w Zarządzie, pełniąc funkcję skarbnika, a w latach 2023–2026 kierowała Uniwersytetem jako jego Prezeska. Z jej inicjatywy przeprowadzono prace nad uporządkowaniem i archiwizacją dokumentów UTW, pozwalające zachować historię naszej działalności dla przyszłych pokoleń. Przez wiele lat była także starościną chóru Belcanto, dbając o jego organizację i integrację zespołu. Szczególne miejsce w jej działalności zajmuje troska o innych – wielokrotnie angażowała się w pomoc słuchaczkom znajdującym się w trudnych sytuacjach życiowych. Działa także w Bielańskiej Radzie Seniorów.